Znalezienie na strychu lub dziedziczenie obrazu sygnowanego nazwiskiem Kossaka, Wyczółkowskiego czy Nikifora to marzenie wielu osób. Twórczość tych artystów należy do ścisłego kanonu polskiej sztuki, a ich dzieła osiągają na aukcjach wysokie ceny. Jednak to właśnie popularność sprawia, że polski rynek antykwaryczny jest nasycony ich kopiami, naśladownictwami oraz falsyfikatami.
Oto praktyczny przewodnik, jak wstępnie ocenić autentyczność obrazu i nie pomylić cennej lokaty kapitału z wartością wyłącznie sentymentalną.
Specyfika twórczości – na co uważać u konkretnych mistrzów?
Każdy z wymienionych artystów stawia przed kolekcjonerem inne wyzwania atrybucyjne:
1. Dynastia Kossaków (Juliusz, Wojciech, Jerzy)
- Własne powtórzenia autorskie: Kossakowie (zwłaszcza Wojciech i jego syn Jerzy) bardzo często malowali ten sam motyw wielokrotnie na zamówienie. Jerzy Kossak prowadził wręcz niemal masową pracownię. Obraz sygnowany „J. Kossak” może być w pełni autentyczny, ale jego wartość rynkowa będzie niższa niż unikatowego dzieła Wojciecha czy Juliusza.
- Falsyfikaty: Najczęstszy zabieg fałszerzy to dopisywanie sygnatury Kossaka do anonimowych obrazów batalistycznych z epoki lub wykonywanie całkowicie nowych reprodukcji.
2. Leon Wyczółkowski
- Różnorodność technik: Wyczółkowski operował farbą olejną, pastelami, akwarelą, a także grafiką (litografia, autolitografia).
- Wydruki i grafiki udające obrazy: Częstym błędem jest uznanie autolitografii lub zaawansowanego druku za unikatowy pastel czy obraz olejny. Warto dokładnie zbadać strukturę warstwy malarskiej.
3. Nikifor Krynicki (Epifaniusz Drowniak)
- Nietypowe podłoża: Nikifor malował na czymkolwiek, co miał pod ręką – skrawkach papieru, okładkach zeszytów, tekturkach czy opakowaniach.
- Pieczęcie: Na odwrociu prac Nikifora często widnieją jego własne pieczątki (np. „NIKIFOR MALARZ – KRYNICA” lub „MATEJKO Z KRYNICY”). Uwaga: istnieją falsyfikaty z podrobionymi pieczęciami, ale brak pieczęci również nie wyklucza autentyczności.
Jak samodzielnie przeprowadzić wstępną weryfikację?
Zanim udasz się do domu aukcyjnego lub rzeczoznawcy, wykonaj cztery podstawowe kroki badawcze:
- Zbadaj nośnik i warstwę malarskąUżyj lupy lub mikroskopu jubilerskiego. Jeśli widoczne kropki rastrowe tworzą obraz, masz do czynienia z drukiem lub reprodukcją. Prawdziwe dzieło wykazuje ślady pędzla (impasty), naturalne spękania farby (krakelurę) oraz zróżnicowaną grubość warstwy malarskiej.
- Przeanalizuj odwrocie (tył obrazu)Tył często mówi więcej niż przód. Zwróć uwagę na stan płótna lub papieru, nalepki wystawowe, pieczęcie antykwaryczne, dawne numery inwentarzowe lub odręczne adnotacje. Postarzenie ram i płótna powinno być naturalne – świeży zapach drewna czy sztucznie barwione tektury to sygnał ostrzegawczy.
- Oceń sygnaturęPorównaj podpis z potwierdzonymi wzorami sygnatur danego artysty z konkretnego okresu jego twórczości. Zwróć uwagę, czy podpis powstał na tej samej warstwie farby (czy nie został dopisany później na wyschniętym werniksie).
- Zbadaj obraz w świetle UVW świetle lampy ultrafioletowej (UV) świeże dopiski, retusze oraz późniejsze poprawki świecą inaczej niż oryginalna, stara warstwa werniksu i farby.
Porównanie: Oryginał a Kopia / Falsyfikat
| Cecha | Oryginał | Kopia / Druk / Falsyfikat |
| Struktura | Widoczne pociągnięcia pędzla, impasty, krakelura | Płaska powierzchnia lub sztucznie tłoczony fakturą plastik |
| Sygnatura | Wtopiona w warstwę malarską, spójna z epoką | Dopisana na wierzchu werniksu, brak płynności kreski |
| Odwrocie | Naturalne ślady starzenia, stare nalepki aukcyjne/wystawowe | Czyste, nowoczesne materiały lub sztucznie postarzane podłoże |
| Światło UV | Jednolita luminescencja naturalnego starzenia | Świeże plamy retuszu, świecący w innym odcieniu podpis |
Ważna zasada rynku sztuki: Nigdy nie czyść ani nie konserwuj obrazu na własną rękę przed wyceną. Amatorskie próby zmycia brudu mogą bezpowrotnie zniszczyć warstwę malarską i drastycznie obniżyć wartość dzieła.
Odróżnienie autentyka od dobrze wykonanej kopii bywa wyzwaniem nawet dla doświadczonych oko kolekcjonerów. Domowe metody – sprawdzanie faktury, badanie odwrocia czy analiza sygnatury – to świetny pierwszy krok. Jeśli jednak masz uzasadnione przypuszczenia, że w Twoich rękach znajduje się płótno Kossaka, pastel Wyczółkowskiego czy praca Nikifora, kolejnym krokiem powinna być profesjonalna ekspertyza. W świecie sztuki pewność jest bowiem ceniona na równi z samym dziełem.
